Rattrapante (z franc.: dogonić, nadrobić; obecnie równie często stosowany jest termin z języka angielskiego – split-seconds), uznawany za najbardziej zaawansowany mechanicznie, bywa nazywany również podwójnym chronografem. Jaka była historia tych niestandardowo skomplikowanych „stoperów”?
Zasada działania
Chronograf rattrapante ma dwie nałożone na siebie wskazówki sekundowe w celu jednoczesnego pomiaru czasu dwóch zdarzeń o różnej długości. Jedną wskazówkę (rattrapante) można zatrzymać, aby odczytać czas pośredni, podczas gdy druga (trotteuse) nadal działa. Ponowne naciśnięcie przycisku rattrapante resetuje pomiar międzyczasu i pozwala zatrzymanej wskazówce dogonić drugą, poruszającą się.
Zdj. 1. Chronograf rattrapante Patek Philippe z repetierem minutowym dla Tiffany. Źródło: mokumwatches.com
Rattrapante wymaga zastosowania podwójnego mechanizmu chronografu, najczęściej z dwoma kołami kolumnowymi. Koło rattrapante jest osadzone współosiowo z kołem centralnym chronografu. Krzywka sercowa zapewnia idealne zgranie wskazówki głównej chronografu i wskazówki rattrapante. Koło rattrapante jest zatrzymywane przez zacisk kontrolowany zazwyczaj przez drugie koło kolumnowe. W mechanizmach tego typu stosowany jest system izolatorów zapobiegających tarciu, które z kolei powodowałoby straty amplitudy w czasie, gdy rattrapante jest zatrzymane. Ponowne naciśnięcie przycisku rattrapante powoduje otwarcie zacisku i uwolnienie koła. Izolator zostaje zwolniony, a dzięki krzywce w kształcie serca obie wskazówki ponownie nakładają się na siebie.
Historia chronografów rattrapante
Jest to jedna z najbardziej skomplikowanych, efektownych, a jednocześnie najstarszych funkcji, jakie zastosowano w mechanicznych zegarkach ze stoperem. Opracowanie wczesnej konstrukcji mechanizmu rattrapante datuje się na lata 30. XIX w. i zazwyczaj przypisuje austriackiemu zegarmistrzowi Josephowi Thaddäusowi Winnerlowi. Inne źródła jako pioniera tej konstrukcji podają francuskiego zegarmistrza Jeana-François-Henriego Motela (1786-1859). Miał on zastosować go w kieszonkowym chronografie z około 1832 r.
Zdj. 2. Klasyczny mechanizm rattrapante z dwoma kołami kolumnowymi marki Guinand ze współczesnym zdobieniem oraz szkic samego mechanizmu obsługującego dodatkową wskazówkę. Źródło: molnarfabry.com
Mechanizmy rattrapante w dojrzałej formie funkcjonowały od lat 70. i 80. XIX stulecia. Do ich czołowych producentów zaliczały się wówczas manufaktury LeCoultre i Le Phare. W XX w. mechanizmy rattrapante do zegarków kieszonkowych, a później również naręcznych produkowali specjaliści od zegarmistrzowskich komplikacji z Vallée de Joux, tacy jak Victorin Piguet, oraz fabryki Vénus i Valjouxiii. Po okresie kryzysu mechanicznego zegarmistrzostwa w latach 70. i 80. chronografy split-seconds powróciły na rynek pod koniec lat 80. za sprawą manufaktury Frédéric Piguet. Na początku lat 90. Richard Habring zmodyfikował mechanizm ETA Valjoux 7750 do wersji rattrapante. Nowy napęd oznaczony jako kal. 79030 trafił do chronografu IWC Doppelchronograph ref. 3711. Była to rewolucja i jednocześnie demokratyzacja mechanizmów tego typu. Konstrukcja oparta na Valjoux 7750, w przeciwieństwie do wcześniejszych mechanizmów rattrapante, nie wymagała zastosowania dwóch kół kolumnowych, a funkcje chronografu obsługiwał system dźwigni i krzywek. IWC rozwijało tę koncepcję, wprowadzając w 1996 r. zmodyfikowany kal. 79230, a w 2011 r. kal. 79420. Na początku XXI w. oparte na własnych mechanizmach chronografy rattrapante zaoferowały marki Patek Philippe, Vacheron Constantin i A. Lange & Söhne.
Zdj. 3. Zegarek IWC Doppelchronograph ref. 3711. Źródło: monochrome-watches.com
Odmiany chronografów rattrapante
Odmianą chronografu rattrapante jest mono-rattrapante, czyli chronograf zaprojektowany do mierzenia międzyczasów, ale wyposażony w pojedynczy sekundnik. Taką konstrukcję opatentował w 1936 r. Bovet (patent nr 185465), a w zegarku zastosowano zmodyfikowany mechanizm Valjoux kal. 84, produkowany tylko dla tej firmy.
Od strony funkcjonalnej chronograf typu mono-rattrapante działa następująco. Górny przycisk uruchamia stoper. Wciśnięcie i przytrzymanie dolnego przycisku zatrzymuje go, by odczytać międzyczas. W momencie zwolnienia dolnego przycisku wskazówka chronografu, dzięki zastosowaniu dodatkowej sprężyny włosowej, natychmiast „dogania” upływający czas i kontynuuje swój bieg w odpowiednim miejscu.
Zdj. 4. Chronograf Bovet mono-rattrapante. Źródło: phillips.com
Mechanizmy typu mono-rattrapante miały znacznie prostszą konstrukcję od klasycznego rattrapante, ale również ograniczoną funkcjonalność. Pomiar międzyczasu był możliwy tylko w zakresie 60 sekund. Od końca lat 40. XX w. Georges Dubey i Rene Schaldenbrand również rozwijali nietypowy konstrukcyjnie chronograf rattrapante z zastosowaniem sprężyny dociągającej wskazówkę sekundową. Ich prace doprowadziły do zarejestrowania patentu znanego jako Index-Mobile. W chronografach tego typu zastosowano dwie wskazówki, a sprężyna dociągająca wskazówkę rattrapante została osadzona nad tarczą. Były to jedne z najprostszych i najtańszych mechanizmów split–second dostępnych na rynku.
Zdj. 5. Zegarek firmy Dubey & Schaldenbrand z patentem Index-Mobile. Źródło: ninanet.net
Koncepcja chronografów rattrapante stanowiła wyzwanie dla wielkich zegarmistrzów, ale również inspirację do dalszych poszukiwań konstrukcyjnych. Mechanizm chronografu typu double-rattrapante ma licznik minut z dwoma wskazówkami, pozwalający na niezależne zliczanie pomiaru obu centralnych wskazówek sekundowych. Triple-split lub triple-rattrapante to chronograf, w którym zastosowano, poza podwójnym sekundnikiem oraz podwójnym licznikiem minut, podwójny licznik godzin, niezależny dla każdego pomiaru. Jedną z niewielu firm, która oferuje tego typu chronografy, jest niemiecka manufaktura A. Lange & Söhne.
Jeśli podobało Ci się to, co właśnie przeczytałeś, daj znać w komentarzu.
Jest to niewielki fragment książki Chronografy – ukryte piękno, nad którą niedawno zakończyłem pracę i którą możesz zamówić tutaj.
Mateusz Piechnik
